BAe (British Aerospace) FRS Mk-1
Sea Harrier

---

    Samolot wielozadaniowy V/STOL, jednomiejscowy, jednosilnikowy, odrzutowy, metalowy grzbietopłat.

---

Historia

    Twórcą koncepcji samolotu startującego pionowo z wykorzystaniem sterowania wektorem ciągu był znany francuski konstruktor lotniczy, Marcel Vibault. W roku 1954 opatentował on projekt samolotu Gyrocopter z czterma ruchomymi dyszami zasilanymi powietrzem z czterech sprężarek ośrodkowych, napędzanych jednym silnikiem (turbina Orion). Konfiguracja układu sprężarek przypomina wzajemne usytuowanie kół samochodu. Patentem tym zainteresowała się jedna z agend NATO i w 1957 roku pod kierunkiem Sydneya Camma (konstruktora maszyn Hurricane, Typhoon, Tempest, Fury oraz Hunter), rozpoczęto prace badawcze nad podobnym rozwiązaniem, w którym dwie ruchome dysze były zasilane powietrzem z wentylatora napędzanego wspólnym silnikiem (turbina Bristol Orpheus). Silnik ten, dopracowany przez Hookera, oznaczono symbolem BE 53.

    W roku 1958 inny konstruktor (Hopper) zaproponował nieco odmienne rozwiązanie, stosowane zresztą do dziś. Silnik ten nazwano Pegasus i systematycznie doskonalono. Został on wykorzystany w samolocie Hawker Siddeley P-1127 Kestrel. Prototyp tego samolotu oblatano 21 pażdziernika 1960 roku. Podczas prób z następnymi prototypami miało miejsce wiele wypadków, spowodowanych niesprawnością układu sterującego dysz silnikowych. Niesprawności te usunięto i w 1962 roku lotnictwo USA (które finansowało 75% kosztów prac nad silnikiem) oraz Wielkiej Brytanii złożyły pierwsze zamówienia.

    Równolegle z badaniem prototypów trwały dalsze prace modernizacyjne. W ich efekcie opracowano w 1960 roku projekt wstępny samolotu naddżwiękowego (P-1150, V/STOL) opartego na identycznej koncepcji konstrukcyjnej jak samolot Kestrel. W latach 1962-1964 powstał projekt szczegółowy (oznaczony symbolem P-1154), który jednak nie został zrealizowany. Zdecydowano się kontynuować prace modernizacyjne nad samolotem P-1127, doskonaląc nadal silnik. Poszczególne egzemplarze serii informacyjnej przekazano do badań w różnych krajach (m.in. USA, RFN). Pierwszy samolot produkcji seryjnej oblatano 7 marca 1964 roku. W 1971 roku pierwsze samoloty wersji GR Mk-1A opracowanej pod kątem wymagań lotnictwa USA dostarczono właśnie do tego kraju (nadano im tam oznaczenie AV-8A). Prawa do ich produkcji nabyła firma McDonnell-Douglas.

    Samoloty Harrier mogą być używane jako VTOL lub STOL (w tym ostatnim przypadku także z wykorzystaniem pomostu startowego - o odpowiednio dobranej krzywiźnie nachylenia - tzw. ski jump). Zastosowanie samolotów Sea Harrier wprowadziło zasadniczą zmianę w doktrynie taktycznej Royal Navy. Zrezygnowano bowiem całkowicie z budowy nowych, dużych lotniskowców dla samolotów o klasycznej postaci (CTOL) na rzecz mniejszego typu lotniskowców, tzw. Harrier-carrier. Okręty tego typu (np. HMS Invicible i starszy, przebudowany HMS Hermes) wzięły udział w kampanii falklandzkiej w kwietniu 1982 roku (patrz: FALKLANDY 1982). Stwierdzono niezupełnie zadowalającą skuteczność samolotów Sea Harrier w działaniach szturmowych (ze względu na nieduży zasięg) i zupełnie dobrą ich przydatność w akcjach myśliwskich (m.in. ze względu na wykorzystanie nowej wersji pocisków rakietowych powietrze-powietrze Sidewinder).

Dane techniczne Sea Harrier:

    Konstrukcja- duralowa, półskorupowa. Wloty powietrza po bokach kadłuba. Kabina hermetyzowana z fotelem wyrzucanym. Silnik nośno-napędowy z czterema dyszami o przestawianym kierunku ciągu od poziomu do pionu. Sterowanie samolotu w zawisie za pomocą dysz sprężonego powietrza umieszczonych przy końcach skrzydeł i końcach kadłuba. W wersji pokładowej celownik radiolokacyjny i wyposażenie do lotów bez widzialności. Zbiorniki paliwa w skrzydłach i kadłubie. Podwozie jednośladowe z podpórkami pod skrzydłami, chowane. Urządzenie do tankowania w powietrzu.

Dane techniczne FRS Mk-1

Uzbrojenie: 2268 kg uzbrojenia podwieszanego na zamkach, np. 2 działka 30 mm ADEN i 2 PR AIM-9 Sidewiner.

    Podczas wojny o Falklandy Wielka Brytania straciła 3 Harriery GR3.

Oprac. IG-88 '2000